DIAMENTOWA DROGA JEST WEWNĘTRZNYM CZASOPISMEM BUDDYJSKIEGO ZWIĄZKU DIAMENTOWEJ DROGI LINII KARMA KAGYU

Diamentowa Droga -> Nr 46 -> Stupy w Azji wschodniej i południowej

-> TU MOŻNA KUPIĆ NAJNOWSZY NUMER DIAMENTOWEJ DROGI

Stupy w Azji wschodniej i południowej

Ewa Preschern
_________

Stupa jest podstawowym symbolem w buddyzmie. Wyraża możliwość osiągnięcia stanu Buddy przez wszystkie istoty. Osiągając ten stan, możemy nieustraszeni spoczywać w tu i teraz, jednocześnie wykorzystując nasze życia dla pożytku swojego i wszystkich istot.


Te fascynujące dzieła sztuki powstają w Azji od 2500 lat i stanowią jedną z najstarszych form architektonicznych na świecie. Powstanie różnych rodzajów stup pozostaje w silnym związku z rozwojem buddyzmu. W tradycji terawady stupa spełnia przede wszystkim funkcję pojemnika zawierającego relikwie historycznego Buddy Siakjamuniego. W mahajanie dodatkowo korzysta się z wyobrażeń Buddy i bodhisattwów, a stupa jest zwierciadłem naszego umysłu. Mistrzowie wadżrajany podkreślają również istotę poszczególnych elementów, proporcję i głębię. Wprawdzie każda z tradycji kładzie nacisk na inne metody, formy i wyjaśnienia, jednak dla każdej z nich stupa stanowi symbol oświecenia. Gromadzi również przyczyny szczęścia i pokoju na świecie.

Stupy indyjskie

Na terenie Indii stupy zaczęły pow-stawać już w czasach prebuddyjskich. W starożytności służyły jako groby dla „władców wszechświata” – czakrawartinów; prawdopodobnie powstały z prostych kurhanów. Według starych buddyjskich pism (Mahaparanirwanasutra), Budda miał poinstruować Anandę, by ten zbudował stupę, w której zostaną umieszczone jego szczątki. W ten sposób przejął istniejący już zwyczaj, jednocześnie nadając stupie nową funkcję – skarbnicy prezentów. Chodzi tu o prezenty, które osoba praktykująca może pośrednio podarować Buddzie; wszak stupa reprezentuje między innymi umysł Buddy. W ten sposób można nagromadzić dobre wrażenia, które prowadzą do osiągnięcia ostatecznego szczęścia, czyli oświecenia. (Po tybetańsku stupa, to czorten, co dosłownie oznacza „podstawę prezentów”). Gdy Budda zmarł ok. 478 roku p. n. e. i powrócił do stanu znajdującego się poza uwarunkowanym światem, jego uczniowie zaczęli się między sobą spierać. Każdy z przedstawicieli ówczesnych królestw chciał umieścić pozostałości Buddy na terenie swojego kraju. W końcu postanowili podzielić relikwie na osiem części, a każde królestwo wybudowało stupę mającą pomieścić jedną z nich. Legenda (Mahavamsa: Kronika tradycji terawady) mówi, że cesarz Maura Asioka (panował ok. 265-239 pne.) rozdzielił relikwie do licznych stup w Indiach. Miał ich wybudować aż osiemdziesiąt cztery tysiące. Nie należy traktować tej liczby zbyt dosłownie, ale z drugiej strony jest ona dowodem na to, że Asioka promował buddyzm budując dużą liczbę stup. Do tej pory archeologom i indologom nie udało się zidentyfikować pierwszych ośmiu stup wybudowanych dla umieszczenia w nich relikwii Buddy. Na istnienie stup Asioki natomiast istnieje wiele dowodów, a badania naukowe ciągle trwają. Chińscy pielgrzymi Fa-hsien i Hsuan-Tsang, którzy na początku V wieku i w drugiej połowie VII wieku podróżowali po Indiach, pisali w swoich raportach z podróży, że widzieli w Indiach stupy bądź ruiny stup z czasów Asioki. Stupy często zdobiono i rozbudowywano, więc możemy wyjść z założenia, że rdzeń wielu z nich pochodzi z czasów Asioki. Dowodem są tak zwane „Edykty Asioki”, czyli ryte napisy, występujące w całych Indiach na słupach, ścianach jaskiń i skałach.

Indie Środkowe

Najstarsze stupy, których budowa wiąże się z Asioką, stoją w Sanczi i Bharhut w Indiach, oraz w Patanie w Nepalu. Średnica stupy w Sanczi wynosi 36 metrów, a wysokość 15 metrów. Jej rdzeń pochodzi bezpośrednio z czasów Asioki (III wiek pne.). Jest ona idealnym wzorem wczesnych buddyjskich stup. Stara stupa indyjska składa się z następujących części:∗Jedno- lub wielostopniowa podstawa (medhi) najczęściej okrągła,∗Duża półkula (anda), ∗Na niej mała kwadratowa nadbudowa (hamika), otoczona płotkiem, ∗W centrum budowli znajduje się maszt (yast) osadzony głęboko w ziemi. Wraz z parasolem honorowym maszt tworzy stożkowy wierzchołek stupy.∗Na zakończeniu wierzchołka znajduje się waza (kalasa) lub klejnot (mani). Stupa jest często otoczona płotem (vedika) drewnianym lub z kamienia. Najczęściej płotek jest ozdobiony obrazami przedstawiającymi historię życia Buddy. Bramy umieszczone zgodne z czterema kierunkami świata i są również zdobione. W wielu starych indyjskich stupach znaleziono pojemniki na relikwie, które najczęściej stały wzdłuż osi centralnej stupy. Zakłada się, że stupy były pokryte białym tynkiem lub kolorowo pomalowane. Niektóre posiadały również ornamenty. Ta archaiczna budowla uchodzi za prototyp wszystkich stup na całym świecie! W różnych regionach Azji stupy ewoluowały na różne sposoby.

Stupy świątyń jaskiniowych w zachodnich Indiach

Kolejny etap rozwoju w historii budowy stup nastąpił w okresie od II do I wieku pne. w świątyniach jaskiniowych w zachodnich Indiach (np. Bedsa, Bhahja). Od tego momentu stupy stawały się coraz wyższe, ponieważ były budowane na grubszej podstawie. Kopuła spoczywała na części w kształcie cylindra i była proporcjonalnie mniejsza niż wcześniej. Dobrym przykładem wczesnej architektury świątyń jaskiniowych jest kompleks klasztorny w Bhahja. Posiada on typowe dla tych czasów sanktuarium Caitya, a na jego środku znajduje się stupa pochodząca z II wieku pne. Stosowano tę formę budowania świątyń w skałach aż do VII w. W jaskini nr 26 w Adżancie można podziwiać imponującą stupę mahajany z kamienia, pochodzącą z V w. Zobaczymy na niej wyobrażenie siedzącego Buddy.

Stupy z regionu Gandhara

Buddyzm dotarł do Gandhary – obecnego terytorium Pakistanu i Afganistanu – jeszcze za czasów Asioki. Wspomniani wcześniej chińscy pielgrzymi (Hsuan-Tsang i Fa-Hsien) opowiadali o licznych stupach Asioki. Niektóre z nich zostały dopiero niedawno odkryte przez archeologów. (np. Bhallar Tope na północ od Taksila). Gandhara była znaczącym ośrodkiem sztuki, tam spotykały się nurty artystyczne z Indii, Persji i hellenistycznego Rzymu. Powstawały nowe formy w sztuce, co widać również na podstawie stup otoczonych tarasami, które zaczęto budować w tym czasie. Stupy, które do tej pory były okrągłe, zaczęto budować na kwadratowej podstawie. Później na podstawie zaczęto umieszczać jeszcze kilka stopni, oraz schodki prowadzące ku górze (na przykład Top-i-Rustam w Balkh, stupa Rawak niedaleko Khotanu). Nowa, kwadratowa podstawa pod stupę, stworzona pod wpływem stylu hellenistycznego, była wyposażona w pilastry, arkady i schowki. Powstawały całe rzędy schowków będące idealnym miejscem na wyobrażenia Buddów. Nowe nurty w sztuce buddyjskiej zaczęły się przekładać również na stupy. To właśnie wtedy zaczęto publicznie rozpowszechniać wizerunek Buddy; było to również powiązane z faktem szerzenia się buddyzmu mahajany. Kolejną nowością była stupa w kształcie wieży, która w znaczącym stopniu wpłynęła na powstawanie pagód we wschodniej Azji. Zachowana po dziś dzień stupa Kaniszika w Peszawarze ma kształt wieży i była wyraźnym źródłem inspiracji dla chińskich pagód. Chińscy pielgrzymi opisywali, że posiadała drewniane okna, wnęki i miedziany maszt ozdobiony 13 pierścieniami. W Gandharze znajdziemy również wiele dowodów na to, że stupy zazwyczaj bywały stałym elementem kompleksów klasztornych.

Stupy na wschodzie Indii

Stupy na wschodzie Indii były w dalszym ciągu budowane według starych wzorców. Znanymi przykładami są Amaravati (III w pne.) oraz Nagarjunakonda (duża stupa klasztoru Aparamahainaseliya pochodzi prawdopodobnie z czasów Nagardżuny). Niestety z tych stup pozostały już tylko fundamenty i płyta z płaskorzeźbami. W III i IV w. centralnym buddyjskim symbolem w tych regionach było koło dharmy, to ono stanowiło podstawę stupy.

Stupy indyjskie V-VII wieku

Gandhara i Mathura – ośrodki sztuki z czasów królestwa Kuszan, odegrały istotna rolę w rozwoju kolejnego nurtu w sztuce w epoce Gupta (ok. 321 – 550r). Pod koniec III wieku wpływy królestwa Kuszan zaczęły maleć, a na początku IV w północne i środkowe Indie znalazły się pod panowaniem Guptów. Ważne historyczne miejsca, takie jak Bodhgaja (Bihar), gdzie Budda osiągnął oświecenie ok. 2550 lat temu, zostały odnowione. Sarnath, miejscowość nieopodal Varanasi, w której Budda po raz pierwszy udzielił nauk, zostało znaczącym ośrodkiem nauki i kultury. Istotna stupa Damekh odnaleziona w tym miejscu jest datowana przez archeologów na VI w. W buddyzmie mahajany klasztory były często budowane w kształcie mandali. W takim przypadku stupa może stać pośrodku mandali lub na każdym z czterech rogów. Cook (1997) jako przykład ośrodka uniwersyteckiego wymienia Nalandę nieopodal Radżgir (Bihar). Mówi się, że zarówno Budda, jak i cesarz Asioka osobiście odwiedzili to miejsce. Najważniejszym elementem budowy całego kompleksu w Nalandzie jest stupa, czyli świątynia nr 3. Dziś jest to monumentalna budowa złożona z dużego wzniesienia w centrum oraz czterech konstrukcji podobnych do wież, znajdujących na czterech rogach. Na początku stała w tym miejscu jedna mała stupa (podstawa 137x137cm, wysokość 173cm), którą stopniowo przebudowywano i powiększano. Uważa się, że ta mała stupa została przez Asiokę umieszczona na jeszcze starszej stupie Szariputry, który był jednym z dwóch najbliższych uczniów Buddy.

Stupy poza Indiami

Z biegiem stuleci buddyzm zaczął się rozpowszechniać również poza Indiami, na terenie całej Azji. Wszędzie, gdzie docierał, stopniowo budowano stupy. Buddyzm rozwijał się przede wszystkim wzdłuż szlaków handlowych, a głównie wzdłuż Jedwabnego Szlaku. Na bazie prostej formy starych stup indyjskich, składających się z okrągłej podstawy z dużą półkulą, małej kwadratowej nadbudowy i wąskiego, stożkowego czubka, zaczęły się rozwijać różne formy budowy. Na Sri Lance i po części w Nepalu podkreślano głównie formę starych indyjskich stup (np. Swajambhu i Bodnath w Kathmandu, stolicy Nepalu). Natomiast w Tajlandii i Birmie stupy rozwijały się w górę, a pojedyńcze elementy stopiły się w kształt podobny do dzwonka. W Chinach, Korei i Japonii rozprzestrzeniały się niezliczone formy drewnianych lub kamiennych pagód. Pagody to wielopoziomowe, niezwykle piękne budowle. W Chinach występuje kolejna, imponująca forma budowlana, tzw. Pagoda Lamy. Najsławniejszą Pagodą Lamy jest „Biała Pagoda” w Pekinie. Tybetańska stupa ma szczególną formę, której rdzeń można prześledzić aż do samego historycznego Buddy Siakjamuniego. Na terenie Indii klasyczna budowla stupy dotarła aż do Mathury, natomiast dalej na południe zachowano rdzenną okrągłą formę, zwłaszcza na Sri Lance. Forma ta dominowała również na terytoriach Tajlandii, Birmy i Wietnamu.

Azja południowo-wschodnia

W III wieku nauki Buddy rozprzestrzeniły się na tereny Sri Lanki, Birmy, Kambodży, Laosu, Wietnamu i Indonezji. Do roku 1000 na tych terenach istniały najróżniejsze grupy wczesnego buddyzmu indyjskiego, między innymi szkoły mahajany i wadżrajany. Nie licząc kilku wyjątków, wszystkie pozostałe tradycje w tych rejonach wyginęły.

Sri Lanka (Cejlon)

Zgodnie z kroniką Sri Lanki (Mahavansa) Budda odwiedził to miejsce trzykrotnie i położył kamień węgielny pod stupę Mahinyangana. W III w. cesarz Asioka miał również posłać swojego syna Mahinę Therę do Sri Lanki, gdzie miał on szerzyć tradycję therawady. Choć Sri Lanka jest od zawsze zdominowana przez terawadę, przez krótki czas praktykowano tam również Diamentową Drogę. Za czasów Mahindy pierwsze stupy zaczęły powstawać w okolicy Anuradapury, stolicy Cejlonu. Stupy na Sri Lance noszą miano dagob. Dagoba Thuparamy jest wymieniana w kronikach jako najstarsza stupa Cejlonu. Zaczęto ją budować już w 149 roku pne. W większości zachowano formy starych indyjskich stup. Dagoby na Sri Lance składają się z:

  • trzech tarasów,
  • kopuły w kształcie półkuli o harmonijnych proporcjach,
  • kwadratowej nadbudowy,
  • rdzenia środkowego,
  • podstawy dla czubka wieży,
  • czubka wieży i nadbudowy,

Współczesna stupa na Sri Lance stoi na ośmiokątnej podstawie, a kopuła z biegiem czasu przybrała kształt dzwonu.

Birma

Około V w. nauki Buddy dotarły do Birmy ze wschodniego wybrzeża Indii, gdzie znajdowały się tak znaczące miejsca, jak Amaravati i Nagarjunakonda. Oprócz wielu indyjskich szkół buddyjskich obecny był również buddyzm mahajany. Wpływy z południowych Indii i Sri Lanki ukształtowały architekturę w Birmie. Z pewnością najważniejszą budową birmańską jest pagoda Szwedagon w Rangunie. Nosi ona nazwę „Świętej złotej relikwii włosa”, ponieważ ma zawierać włos Buddy. Pagoda Szwedagon należy do klasycznego stylu birmańskiego i jest jedną z największych pagód na świecie (sto metrów wysokości i około czterysta pięćdziesiąt metrów w obwodzie). Jej forma odbiega od stylu staroindyjskiego, poszczególne elementy nie są wyraźnie od siebie oddzielone. Równomiernie i stopniowo narastają od szerokiej podstawy ku czubkowi.

Poszczególne elementy to:

  • kwadratowy i ośmiokątny taras
  • elementy okrągłe
  • dzwon z „odwróconą misą żebraczą”
  • wyprofilowane listwy
  • elementy ozdobne w formie kwiatów lotosu
  • pąk banana
  • Hri za złoconego żelaza
  • stożek
  • chorągiew pogodowa udekorowana klejnotami
  • diamentowa kula

W Birmie znajdziemy bardzo różnorodne formy stup. W tym kontekście warto wspomnieć o historycznym królewskim mieście Pagan, w którym między rokiem 1050 a 1287 zbudowano sporą liczbę stup w rozmaitych stylach. Dziś Pagan należy do najciekawszych pod względem archeologicznym miast w południowo-wschodniej Azji.

Indonezja

Buddyzm mahajany ustabilizował się w Indonezji pod koniec VII w. Prawdopodobnie jednym z najważniejszych buddyjskich zabytków na świecie jest Borobudur na wyspie Jawa. Stupa Borobudur została zbudowana około roku 800 i ma kształt mandali. Każda część tej fascynującej stupy ma swoje szczególne znaczenie.

Laos i Kambodża

Buddyzm terawady dotarł do Kambodży w ok. XIV wieku z Tajlandii. Do tego czasu przeważały wpływy hinduistyczne, gdzieniegdzie praktykowano również buddyzm mahajany. Najbardziej znamiennym kompleksem klasztornym w Kambodży jest Angkor Wat, siedziba królów khmerskich od IX do XV w. Mimo przeważających cech hinduistycznych, kompleks ten posiada również świątynię tradycji mahajany. Jajawarman VIII, król Khmerów (panował 1181 – 1201) przeszedł na buddyzm i pod koniec XII w. kazał wybudować świątynię Bajon w Ankor Thom. Zbudowano ją w kształcie mandali. W jej środku znajduje się świątynia centralna, otoczona niezliczonymi „wieżami z twarzami”, na których widnieją wyobrażenia Buddy Kochających Oczu (skt. Awalokiteśwara). Początkowo na terenie kompleksu znajdowały się również liczne małe kamienne ołtarze, na których stały posążki buddów i bodhisattwów. Około roku 800 buddyzm dotarł do Laosu, którego symbolem jest złoty Wat Pha That Luand. Ten ogromny klasztor w kształcie stupy został wybudowany w XVI w. na ruinach jednego ze starych klasztorów Khmerów.

Tajlandia

Trudno stwierdzić, kiedy dokładnie buddyzm dotarł do Tajlandii. Jedna z legend opisuje, jak cesarz Asioka w III w. wysłał do Tajlandii dwóch mnichów, natomiast wykopaliska archeologiczne potwierdzają powstawanie buddyjskich budowli dopiero od IV w. Kiedy buddyzm terawady dotarł do Tajlandii w XIII wieku, istniała już na tych terenach mieszanka mahajany, braminizmu oraz religii naturalnych. W ramach kultury hinduskiej zaczęły powstawać tzw. prapangi, czyli religijne budowle o prostokątnej podstawie. Powoli hinduski prapang zaczął łączyć się z klasyczną buddyjską stupą, której forma dotarła do Tajlandii przez Sri Lankę. To doprowadziło przede wszystkim do wydłużenia kształtów. Kolejno powstały dwie charakterystyczne formy stup, zwanych w tych rejonach czedig. Są one budowane do dziś. Pra Czedi Klum stoi na okrągłej lub sześciokątnej podstawie, natomiast Pra Czedi Liem wznosi się na podstawie kwadratowej.

Wietnam

Poprzez swoje związki z Chinami Wietnam pozostawał pod silnym wpływem mahajany. Trudno precyzyjnie określić, kiedy buddyzm dotarł do Wietnamu. Miasto Tonkin, na północy kraju, znajdowało się przy Jedwabnym Szlaku, na trakcie handlowym między Chinami i Indiami. W tych okolicach powstało dużo stup i klasztorów; łatwo było spotkać zarówno chińskich jak i indyjskich wędrownych mnichów, kierujących się do centrum kraju. W Wietnamie znajdziemy również przepiękne pagody, takie jak na przykład siedmiopiętrowa pagoda Chua Thien Mu w Hue.

Azja wschodnia, Chiny, Korea i Japonia

Nauki Buddy dotarły do Azji Centralnej, Chin, Korei i Japonii w I wieku. Na początku jednak tylko nieliczna szlachta przyjmowała nową religię i dopiero w IV w. buddyzm mahajany (Czan i Zen) zaczął się rozprzestrzeniać w tych krajach. W Chinach powstała forma pagody, w której kładziono nacisk na wnętrza. Poszczególne elementy były podłużne, kopuła natomiast była mała i pod względem stylistycznym straciła na znaczeniu. Zaczęły powstawać różne rodzaje pagód. „Pagoda stopni” wydaje się być połączeniem indyjskich stup z chińskimi wieżami. Ewolucja pagód doprowadziła do powstania czteropoziomowej pagody o kształcie filara. W Japonii ten rodzaj pagód jest budowany do dziś. Jeden z najstarszych rodzajów stup, to stupa Asioki. Łatwo dostrzec jej indyjskie pochodzenie. Chodzi tu o stosunkowo małą stupę, która jest prawdopodobnie spokrewniona z tybetańską miniaturową stupą Tsa-Tsa. Przykładem stupy Asioki jest drewniana pagoda na relikwie w klasztorze Ayuwang niedaleko Ningbo. Chińską wersję tybetańskich stup stanowią tzw. Pagody Lamy. W większości były one budowane przez chanów z Mongolii. Wydaje się, że pagoda Lamy nie miała służyć jako pomoc w medytacji i w związku z tym nie posiadała takiego symbolicznego znaczenia, jak w Tybecie. Ozdoby i kolor stały się w niej elementem dominującym, natomiast wnętrze, tak ważne w Tybecie, straciło na znaczeniu. Biała pagoda w Pekinie ma pięćdziesiąt metrów wysokości i jest widocznym symbolem miasta. Chińskie pagody stały się wzorem dla buddyjskich budowli w Japonii i Korei. W Korei znajdziemy dwie główne formy: pagodę kamienną i wielopiętrową pagodę drewnianą. W Japonii natomiast skupiono się na rozwijaniu 3-, 5-, i 7-, i wielostopniowej pagody drewnianej z dużymi dachami i na kwadratowej podstawie.Pagoda Tahoto („Pagoda niezliczonych drogocenności”) jest bardzo popularna. Ta szczególna forma składa się z półokrągłej części stupy. Pod nim znajduje się zadaszony, kwadratowy ołtarz, a nad nim drugi dach. Z pagodą typu Tahoto łączy się historia żelaznej stupy z południowych Indii, w której mahasiddha Nagardżuna miał otrzymać przekaz tajemnych nauk Diamentowej Drogi. W ten sposób rozwijały się różne formy stup w Indiach, Azji wschodniej i południowo-wschodniej.

Artykuł na temat stup w regionie Himalajów (Nepal, Tybet, Bhutan, Lada i Mongolia) i tybetańskich stup w Europie ukaże się na łamach kolejnej DD.

Opracowanie: Marta Przysiężniak

 | W TYM NUMERZE RÓWNIEŻ:

37 działań bodhisattwy - XVII Karmapa Trinlej Taje Dordże | O głębokiej wolności - XVII Karmapa Trinlej Taje Dordże | Nic nie dzieje się bez przyczyny - Mipam Rinpocze | O prawdziwym szczęściu - Lama Gendyn Rinpocze | Moja siłą napędową są przyjaciele - Wywiad z Lamą Ole | Detong - Lama Ole Nydahl | Dwie prawdy - Hannah Nydahl | Jesteśmy nagą świadomością - Lama Ole Nydahl | Cytat - Kalu Rinpocze | Bogactwo umysłu, nietrwałość zjawisk - Karola Schneider-Waldner | Dharma i Biznes | Karma - Świat zewnętrzny i wewnętrzny stanowią dwie strony tej samej monety - Peter Gomez | Cytat - Lobpyn Tseczu Rinpocze | Stupy w Azji wschodniej i południowej - Ewa Preschern | Powrót do korzeni - Maria Przyjemska | Purba - rozetrzyj wrogów w pył - Mira Starobrzańska | Karmapa w Rosji | Spotkanie XVII Karmapy Taje Dordże z przedstawicielami polskich ośrodków | Karmapa w Gdańsku - List XVI Karmapay o ośrodku w Gdańsku | Francuski łącznik, czyli z Karmapą w Montchardon - Hubert Bramowicz | Dziekuję Wam za to, co robicie - Mira Boboli | Czy buddyzm tybetański może coś dać zachodowi? - Na podstawie: Dharma Dhrishti Journal | Projekt Gompa Praha - Nastia Holečko | Ropki - gdy odosobnienia stają się dla nas twórczym nałogiem... | Łódż - Bez rewolucji, po prostu zgodna przeprowadzka | Malborskie chcieć to móc | Bielsko Biała - czy Reksio ma naturę buddy? |

 | PODOBNE ARTYKUŁY: