DIAMENTOWA DROGA JEST WEWNĘTRZNYM CZASOPISMEM BUDDYJSKIEGO ZWIĄZKU DIAMENTOWEJ DROGI LINII KARMA KAGYU

Diamentowa Droga -> Nr 45 -> Stupy tybetańskie

-> TU MOŻNA KUPIĆ NAJNOWSZY NUMER DIAMENTOWEJ DROGI

Stupy tybetańskie

Eva Preschern
_________

Stupy - pradawne symbole oświeconego umysłu – istnieją w buddyjskiej Azji od ponad dwóch i pół tysiąca lat. Biorą swój początek w Indiach, skąd buddyzm w ciągu stuleci rozprzestrzenił się na całą Azję. Tam, gdzie buddyzm zapuścił korzenie, zaczynano z czasem budować stupy, nazywane również czortenami, thupami, czajtiami, pagodami lub dagobami. Zgodnie z tą tradycją te fascynujące budowle wznosi się od połowy XX również na Zachodzie.


Tradycyjne tybetańskie stupy wznoszone są w ośrodkach buddyzmu Diamentowej Drogi założonych przez Lamę Ole Nydahla i jego żonę Hannah na prośbę XVI Karmapy. W 1994 zbudowano w Karma Guen (Velez-Malaga w Hiszpanii) potężną stupę Kalaczakry, tantryczną, bardzo rzadko spotykaną formę stupy. Był to początek ożywionej działalności budowlanej pod kierunkiem doświadczonego mistrza medytacji Lobpyna Tseczu Rinpocze (1918–2003). Razem z architektem Wojtkiem Kossowskim i swą długoletnią uczennicą Maggie Lehnert-Kossowski, Lobpyn Tseczu Rinpocze zbudował 18 stup w różnych miejscach na Zachodzie. Najbardziej imponującym przykładem jest największa w Europie, wysoka na 33 metry, Stupa Oświecenia na wybrzeżu Andaluzji, tak duża, że można do niej wejść. To dzięki Lobpynowi Tseczu Rinpocze wielu ludzi Zachodu zobaczyło już stupę, okrążało ją zgodnie z ruchem wskazówek zegara, poczuło jej energię, medytowało w jej cieniu lub nawet złożyło pod nią dary. W tym artykule skupię się przede wszystkim na znaczeniu i funkcji stupy. Jest wiele podejść do tego obszernego tematu. W najbardziej bezpośredni sposób zrozumiemy sens i znaczenie stupy biorąc udział w projekcie jej budowy. Jeśli ma się to wielkie szczęście być bezpośrednio zaangażowanym w ten proces, otrzymuje się ustne wskazówki i informacje od samego mistrza stupy. Dowiemy się wtedy na przykład, jak przygotować wypełnienie, jak wykonać tysiące tsa tsa (formy buddów i miniaturowe stupy z gipsu) i rolki z mantrami. Tego rodzaju przekaz jest niezapomniany, nie zastąpi go żadna, najmądrzejsza nawet książka. Lobpyn Tseczu Rinpocze podczas budowy stupy w Grazu w 1998 roku dał nam wyraźnie do zrozumienia, że medytacja jest najważniejsza. Na prośby, żeby powiedział coś jeszcze o znaczeniu stupy odpowiadał, że nie powinniśmy zadawać tylu pytań, tylko medytować. Oznacza to najwyraźniej, że ostatecznego znaczenia stupy doświadczyć można jedynie dzięki pracy z własnym umysłem. Wyjaśnienia mogą z powodzeniem wesprzeć ten proces, powinniśmy tylko dobrze zdawać sobie sprawę, skąd czerpiemy informacje. Praktykujący buddysta za najważniejsze będzie uważał nauki Buddy, przekazane w nieprzerwanej linii przekazu od nauczyciela do ucznia, lub wypowiedzi urzeczywistnionych mistrzów. Istnieją też liczne badania naukowe związane przede wszystkim z wykopaliskami archeologicznymi. Najlepiej, jeśli korzysta się przy tym z tłumaczeń buddyjskich tekstów. Jeśli potrafimy wyraźnie odróżnić od siebie te dwa podejścia, nie mieszając opartego na doświadczeniu wewnętrznego poglądu (nauk Buddy) z kładącym nacisk na wiedzę zewnętrznym spojrzeniem (nauką i badaniami), jesteśmy gotowi do podjęcia ekscytujących, wielopoziomowych studiów nad stupą. Otworzy się wtedy przed nami fascynujący świat niewiarygodnej głębi i piękna. Dotyczy to również wszystkich innych obszarów sztuki buddyjskiej. Ponieważ trudno jest dotrzeć do źródeł pisanych, krótko je omówię. Najstarsze wyjaśnienia dotyczące formy i znaczenia buddyjskiej stupy pochodzą według źródeł indyjskich i tybetańskich od samego Buddy. W Kandziurze (bezpośrednich naukach Buddy) i Tendziurze (komentarzach mistrzów indyjskich) można się natknąć na fragmenty omawiające tę kwestię. Wielcy tybetańscy mistrzowie: Buton Rinczen Drub (1290-1364), Desi Sandzie Gyatso (1653-1705), I Dziamgon Kongtrul (1813-1899) i inni, bazując na starych indyjskich tekstach, w których można sporo przeczytać o architekturze stup (na przykład w komentarzu do „Vimalosnisa”), utrwalili na piśmie proporcje tybetańskiej stupy. Do dzisiaj trzymamy się tych standardów, które ponoć wywodzą się bezpośrednio od Buddy. Dla linii Karma Kagyu bardzo cenny jest tekst XV Karmapy Khacziaba Dordże (1871-1922) dotyczący proporcji stupy. W książce „Principles of Tibetan Art” autorstwa Gega Lamy, mistrza stylu Karma-Gardri, oprócz wskazówek dla malarzy tanek znajdziemy wyjaśnienia na temat proporcji stupy, pochodzące od uczonego Threnkawy Lodro Sangpo (XVI w.). Również w starych źródłach indyjskich istnieje wiele wyjaśnień dotyczących znaczenia stupy. Tybetańscy uczeni stworzyli wiele tekstów na ten temat, jednak większość z nich nie została jeszcze przetłumaczona. Są już dostępne wyjaśnienia pochodzące od I Dziamgona Kongtrula, do których jeszcze wrócę. Chcąc dowiedzieć się czegoś więcej na temat podejścia naukowego, możemy skorzystać z licznych książek, artykułów i raportów naukowych o stupach, głównie w języku angielskim (zob. listę książek na końcu artykułu).

Pierwsze badania nad stupami przeprowadzano na obszarze dzisiejszego Pakistanu i Afganistanu. Znani uczeni prowadzący tę fazę badań to m.in. Francuz Charles Masson, który badał odkrytą w 1810 roku stupę w Manikyala i Niemiec Carl Ritter – napisał on w 1838 pierwszą monografię o stupach. Oparł się w niej między innymi na relacjach z podróży chińskiego pielgrzyma Fa-Hsiena. Następne obszerne dzieło pochodzi od Anglika Alexandra Cunninghama (1854), który dysponował już tłumaczeniami tekstów i dalszymi wynikami badań archeologicznych. Wielki wpływ na badania stup miał Alfred Foucher (Paryż, 1909), który pisał o funkcjach, znaczeniu, formalnym ukształtowaniu i sposobie konstruowania stup w Gandharze. Ponieważ podanie pełnej listy ekspertów rozsadziłoby ramy tego artykułu, wymieńmy jeszcze obok wielu innych nazwisko Guiseppe Tucciego, który napisał w 1932 roku ważne dzieło na temat stup. I jeszcze jedna publikacja świeższej daty: Adrian Snodgrass (1985), pisząc obszerną książkę poświęconą symbolice stup, skorzystał z bardzo wielu źródeł – publikacji zachodnich, tekstów indyjskich i japońskich publikacji buddyjskich. Niestety, prawie nie uwzględnił w niej buddyzmu tybetańskiego. Heino Kottkamp (1992) wzbogacił badania nad stupami obszernym dziełem, opowiadającym o powstaniu i rozwoju symboliki architektonicznej. Jeśli ktoś chce zgłębić tę tematykę jeszcze bardziej, polecam specjalistyczną literaturę, na przykład książkę Yael Bentor (1996), badającą tematykę błogosławienia dzieł sztuki i stup oraz pracę magisterską Beatrice Amar (2006) na temat wypełniania stup. Im więcej pojawia się literatury na temat stup, z tym większą odpowiedzialnością trzeba podchodzić do tej wiedzy. Jeśli chcemy wybudować stupę, musimy powierzyć kierowanie projektem doświadczonemu mistrzowi budowy stup, na przykład Szierabowi Gjaltsenowi. Tylko dzięki wskazówkom takiego mistrza można zapewnić „działanie” stupy również w sensie buddyjskim. Bez jego ustnego przekazu i błogosławieństwa stupa byłaby całkiem ładną, ale pozbawioną wewnętrznego znaczenia i treści budowlą. Tu dochodzimy do właściwego znaczenia stupy. Stupa jest terminem sanskryckim i oznacza „węzeł włosów” albo ogólnie „górną część ciała” lub też „zbiorowisko kamieni i ziemi”. Stupy istniały już w czasach przedbuddyjskich. Rozwinęły się zapewne z kopców grzebalnych i były początkowo grobowcami uniwersalnych władców wszechświata i wielkich królów (czakrawartinów) indyjskiego antyku. W sutrze Mahaparinirwany czytamy, że uczeń Buddy Ananda zapytał go, co powinno się zrobić z jego ciałem po śmierci. Budda odpowiedział, że powinno się z nim postąpić tak samo, jak ze szczątkami światowego władcy, a więc relikwie pozostałe po spaleniu zawiniętego w materiał i ułożonego w trumnie ciała powinno się umieścić w stupie. Budda przejął zatem powszechnie wtedy stosowany rytuał pogrzebowy, nadał jednak przedbuddyjskiej stupie zupełnie nowe znaczenie. „Podstawa do składania darów” – tybetański termin czorten ma dosłownie takie znaczenie: czo to dar, a rten to podstawa. Główne znaczenie stupy polega więc na tym, że jest ona symbolem oświecenia. Składając jej dary gromadzimy zasługę, czyli pozytywne wrażenia w umyśle. W „Sutrze współzależnego powstawania” możemy przeczytać następującą historię: Kochające Oczy (tyb. Czenrezig) zapytał Buddę, w jaki sposób niezliczone istoty mogą zgromadzić zasługę umożliwiającą osiągnięcie wyzwolenia i oświecenia. Budda odpowiedział, że należy wybudować podstawę składania darów (czorten) i składać jej dary, tak jak Buddzie. Dzięki temu zgromadzi się wiele dobrych wrażeń, a umysł stanie się niezwykle radosny. Jeśli pojmujemy stupę nie tylko jako zewnętrzną budowlę, lecz zrozumiemy, że pokazuje ona naturę naszego własnego umysłu – naturę buddy – osiągniemy wyzwolenie i oświecenie. Kwestia ta wyjaśniana jest w kontekście terminu „współzależne powstawanie”, ponieważ składając dary oświeceniu stwarzamy pomyślne okoliczności, a dzieje się tak właśnie dzięki prawu współzależnego powstawania. To uniwersalne prawo oznacza, że we wszechświecie nic nie istnieje niezależnie, że wszystkie rzeczy są w jakiś sposób ze sobą połączone. Cała forma, jak też pojedyncze części stupy, wyrażają tę zasadę na różne sposoby. Dokładniejsze wyjaśnienia na ten temat znajdziemy w „Sutrze sadzonki ryżu”.

Nawet jeśli ktoś nie rozpoznał całkowicie współzależnego powstawania, doświadczy bezpośredniego sprzężenia zwrotnego w umyśle składając dary stupie. Kluczową kwestią jest tu użycie stupy jako symbolu oświecenia. Są też inne pomyślne okoliczności pojawiające się dzięki jej wybudowaniu:

  • Stupa oczyszcza atmosferę i dlatego w tym miejscu mogą się odrodzić urzeczywistnieni nauczyciele.
  • Dharma może się rozwijać.
  • W przypadku stup wzniesionych w Europie oznacza to, że przekaz buddyzmu z Azji do Europy będzie wzmocniony i że buddyzm zapuści tu korzenie.
  • Stupa przynosi pokój i dobrobyt krajowi, w którym jest wzniesiona.
  • Ochrania miejsce, w którym stoi, na przykład ośrodek buddyjski.

Jeśli wskazówki Buddy dotyczące współzależnego powstawania wydają się zbyt abstrakcyjne, można sobie wyobrażać górną część stupy w formie siedzącego Buddy. W „Skarbie Wiedzy” I Dziamgona Kongtrula znajdziemy następujący opis: Budda siedzi w pozycji lotosu na tronie, kwadratowa podstawa stupy odpowiada lwiemu tronowi Buddy. Cztery stopnie nad tronem symbolizują skrzyżowane nogi Buddy w pozycji lotosu. Wazę można postrzegać jako górną część ciała Buddy (od pępka). Nisza albo okno, w której często umieszcza się posążek, znajduje się na wysokości jego serca. Mała kwadratowa nadbudowa (skt.: harmikā, tyb.: bre) przedstawia twarz lub oczy Buddy, które widzą wszystko we wszystkich kierunkach. Na stupach nepalskich często maluje się oczy na wszystkich czterech bokach. Stożkowata nadbudowa składająca się z trzynastu pierścieni przedstawia ushnīsha (skt.) Buddy, czyli wypukłość na jego głowie. Umieszczony na samej górze parasol symbolizuje godło królewskie, a wieńczące całość elementy: księżyc, słońce i klejnot są oznakami jego oświecenia. Drzewo życia – centralna oś stupy – przedstawia energetyczny kanał centralny Buddy. Współzależne powstawanie jest bardzo złożone. Kluczowa wypowiedź w „Sutrze sadzonki ryżu” brzmi: „Kto rozumie współzależne powstawanie, rozumie dharmę, kto rozumie dharmę, rozumie Buddę, oświecony stan umysłu”. W tym kontekście można przyporządkować poszczególne części stupy pięciu tybetańskim żywiołom. Cały zewnętrzny świat, a także nasze własne ciało, składa się z pięciu żywiołów: ziemi, wody, ognia, powietrza i przestrzeni. Rozpoznanie czystej formy owych pięciu żywiołów oznacza urzeczywistnienie pięciu rodzin Buddy i osiągnięcie oświecenia.
To oznacza rozpoznanie pięciu czystych aspektów ciała i umysłu. Oświecenie manifestuje się w różnych formach. Wszystkie aspekty buddy, o których nauczał Budda Siakjamuni, można zebrać w pięciu rodzinach buddy. Za esencję tych pięciu rodzin można z kolei uznać Buddę Dzierżącego Diament (tyb.: Dordże Czang). Jest on tantryczną formą samego Buddy Siakjamuniego. U I Dziamgona Kongtrula znajdziemy klasyczne wyjaśnienia, że te symbole Buddy należy rozumieć jako pojemniki lub podstawy (tyb. rten) ciała, mowy i umysłu. Tabela na stronie obok, ułożona przez Manfreda Seegersa, pokazuje przyporządkowanie elementów składowych stupy pięciu rodzinom buddy:

  • Aby umożliwić identyfikowanie się z formą Buddy, posążki i obrazy malowane na zwojach tkaniny (tanka) są podstawą dla ciała Buddy (tyb.: sku rten)
  • Teksty/książki/kaligrafie są podstawą dla mowy Buddy (tyb.: gsung rten)
  • Stupy są podstawą dla umysłu Buddy (tyb.: thugs rten).

Stupa „zawiera” umysł Buddy dzięki przechowywanym w swoim wnętrzu jego relikwiom albo relikwiom innych urzeczywistnionych nauczycieli, którzy go reprezentują. Ponieważ stupa wyraża umysł Buddy, a ten z kolei symbolizowany jest przez wspólnotę praktykujących, logiczne jest dostrzeganie bliskiego związku między stupą a sangą.

Stupa symbolizuje sangę, wspólnotę praktykujących. Na każdym klasycznym buddyjskim ołtarzu na całym świecie znajdziemy miniaturową stupę, ponieważ buddyści przyjmują Schronienie w Buddzie, w dharmie (jego naukach) i w sandze, urzeczywistnionych przyjaciołach na ścieżce. Jako symbolu Buddy używa się posążku, jako symbolu jego nauk używa się na ołtarzu tekstu, a miniaturowa stupa pojawia się jako symbol sangi. Przy realizacji projektu budowy stupy widać bardzo wyraźnie, że symbolizuje ona przyjaciół na ścieżce. Jeśli ośrodek podjął decyzję o budowie, potrzebna jest silna sanga, aby przeprowadzenie projektu było w ogóle możliwe. Z drugiej strony przyjaźń pomiędzy praktykującymi stanie się znacznie silniejsza. Jak już wspomniano, główną funkcją stupy jest bycie podstawą dla składania darów. Składamy dary stupie, która reprezentuje Buddę i doświadczamy dzięki temu niewyobrażalnie silnego sprzężenia zwrotnego we własnym umyśle. Składanie darów i okrążanie stupy zgodnie z ruchem wskazówek zegara to formy praktyki. Dzięki jej wykonywaniu, każdy staje się praktykującym (członkiem sangi). Przy udzielaniu wyjaśnień można podać jeszcze więcej szczegółów, ponieważ każda część stupy symbolizuje krok na drodze do oświecenia. Wskazuje praktykującemu, podążającemu stopniową ścieżką, kroki w jego osobistym rozwoju. Według Gega Lamy stupa oświecenia jest podzielona na trzy części: dolny element jest w formie kwadratowego cokołu, tworzącego tak zwany lwi tron (tyb.: seng khri), podstawę oświecenia. Nad nim znajduje się stupa właściwa, podzielona na dwie części. Niższy obszar czterech stopni, wazy do małej kwadratowej części (tyb.: bre) to stupa przyczyn (tyb.: rgyu ‘i mchom rten) – ukazuje ona przyczyny oświecenia. Czubek stupy, zaczynający się od pierścieni, pokazuje rezultat, czyli samo oświecenie i jest nazywany stupą rezultatu (tyb.: ‘bras bu’i mchom rten).

Od I Dziamgona Kongtrula pochodzą wyjaśnienia dotyczące dwudziestu jeden części stupy oświecenia oraz bardzo dokładny opis każdego stopnia. Stupa zaczyna się od zakopanych w ziemi lub umieszczonych w fundamencie waz skarbów, symbolizujących właściwości ciała Buddy. Następnie widzimy poziom podstawowy, symbolizowany przez dziesięć pozytywnych działań ciała, mowy i umysłu aż do Schronienia (Budda, jego nauki oraz wspólnota praktykujących), reprezentowanego przez trzy małe stopnie. Lwi tron symbolizuje cztery nieustraszoności Buddy, obydwa małe stopnie na górnym brzegu przedstawiają dwa dyski lotosu i symbolizują sześć wyzwalających działań (skt.: paramita). Wieńcząca tron czteroboczna płyta symbolizuje Cztery Niezmierzoności: miłość, współczucie, współradość i równość (istnieją również wyjaśnienia, według których to pierwsze cztery stopnie nad tronem symbolizują Cztery Niezmierzoności). Nad lwim tronem, który jak już wspomniano, symbolizuje podstawę oświecenia, zaczyna się właściwa stupa przedstawiająca stopniową ścieżkę w formie pięciu dróg. Pierwsze cztery stopnie oznaczają ścieżkę nagromadzenia, piąty stopień i podstawa podtrzymująca wazę symbolizuje drogę połączenia, a sama waza odpowiada „siedmiu gałęziom przebudzenia” na drodze wglądu. W małej niszy w wazie znajduje się posążek Buddy, który również wyraża jeden z aspektów ścieżki wglądu – rozpoznanie natury umysłu i wyzwolenie z kręgu odradzania się. Mała kwadratowa część nad wazą odpowiada stopniom bodhisattwy od drugiego do dziesiątego i symbolizuje Szlachetną Ośmioraką Ścieżkę na drodze medytacji. Przy pomocy trzynastu pierścieni opisana jest droga „nie uczenia się więcej”, co oznacza poziom oświecenia. Trzynaście pierścieni symbolizuje dziesięć aspektów mądrości Buddy i znajomość trzech czasów – przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Ochraniający parasol ukazuje przezwyciężenie wszelkiego cierpienia, girlandy – niezrównane właściwości stanu buddy. Górne zwieńczenie stupy składa się z księżyca, słońca i klejnotu. Księżyc symbolizuje relatywną Oświeconą Postawę i mądrość Buddy, słońce – nieograniczone współczucie i absolutną Oświeconą Postawę. Klejnot wyraża niezniszczalną naturę umysłu i spełnienie wszystkich życzeń, przejrzyste światło umysłu. Wewnątrz stupy znajduje się drzewo życia będące jej centralną osią. Symbolizuje ono różne aspekty mądrości Buddy. Patrząc na stupę z góry widzimy ją jako pole mocy Buddy (skt.: mandala, tyb.: czilkor), czyste ucieleśnienie doskonałego wszechświata. Słowo mandala oznacza środek i otoczenie. Można rozumieć buddyjską mandalę jako dwuwymiarowe przedstawienie trójwymiarowego pałacu Buddy. Geometrycznie uporządkowane linie odpowiadają planowi, na którym powstaje pałac Buddy ze światła i energii. Aspekt buddy w centrum mandali wyraża jej oświeconą zasadę. Przyporządkowane mu aspekty symbolizują różnorodne zastosowania tej zasady. Tak samo każda stupa posiada strukturę mandali, teraz już w trójwymiarowej formie. Centrum tworzy oś centralna, tak zwane drzewo życia, znajdujące się w pozycji pionowej w środku stupy. Drzewo życia odpowiada kanałowi centralnemu w ciele i jest również w wypełnionych i pobłogosławionych posążkach buddów. Drzewo życia, z namalowanymi lub przytwierdzonymi mantrami dla ciała, mowy i umysłu – a w przypadku bardzo dużych stup lub posągów również dla właściwości i aktywności – jest centrum pola mocy. Przygotowane i ułożone według dokładnych wskazówek mistrza stupy wypełnienie i sam korpus stupy tworzą otoczenie.
Stupa stanowi więc odbicie doskonałego wszechświata. Szczególne znaczenie ma jej wypełnienie, które składa się z wielu cennych elementów: posążków, mandal, formuł recytacyjnych, tekstów buddyjskich, tsa tsa (aspekty buddy i miniaturowe stupy odlane z gipsu), relikwii duchowych mistrzów itd. Umieszczaniu przez mistrza wszystkich tych elementów wewnątrz stupy towarzyszą szczególne rytuały. Końcowa inicjacja stupy nazywana jest po tybetańsku Rabne. Mistrz stupy, zazwyczaj wspólnie ze wszystkimi uczestnikami uroczystości, zaprasza buddów do zajęcia miejsca w stupie. Od tego momentu stupa „działa”, a pole mocy buddów przynoszące pożytek wszystkim istotom uaktywnia się.

Eva Preschern urodziła się w 1968 roku. Osiemnaście lat temu przyjęła schronienie u Lamy Ole. Studiowała historię sztuki w Grazu, napisała pracę magisterską o stupach. Mieszka i pracuje w Hamburgu.

Źródła:
Amar, B. (2006) Füllungen von Stupas und anderer sakraler Objekte in der Tradition des tibetischen Buddhismus: Eine Untersuchung auf der Basis der Lehrschrift „rten la nang gzug 'bul bái lag len lugs srol kun gsal” von Kongsprul Blo gros mthá yas”. MA Thesis, Universität Bonn.
Dorjee, P. (1996). Stupa and its Technology. A Tibeto-Buddhist Perspective. New Delhi: Shri Jainendra Press.
Gega Lama (1983). Principles of Tibetan Art: Illustrations and Explanations of Buddhist Iconography and Iconometry According to the
Karma Gardri School. Bd I, II, Darjeeling: Kunchab Publications.
Bentor, Y. (1996). Consecration of Images and Stupas in Indo-Tibetan Tantric Buddhism. Brill’s Indological Library Vol. 11. Leiden: E. J. Brill.
Cook, E. (1997). The Stupa: Sacred Symbol of Enlightenment. Crystal Mirror Series, Vol. 12, Berkeley: Dharma Publishing.
Kongtrul, J. (1983). Schatz des Wissens. Shes bya mdzod, Band 2.
Kottkamp, H. (1992). Der Stupa als Repräsentation des buddhistischen Heilsweges: Untersuchung zur Entstehung und Entwicklung architektonischer Symbolik. Wiesbaden: Harrassowitz.
Snodgrass, A. (1985). The Symbolism of the Stupa. New York: Cornell University.
Tucci, G. (1988). Stupa: Art, Architecture and Symbolism. New Delhi: Aditya Prakashan.

 | W TYM NUMERZE RÓWNIEŻ:

37 działań bodhisattwy - XVII Karmapa Trinej Taje Dordże | Mandale - pola mocy buddów - Lama Ole Nydahl | Żeby człowiek był naprawdę szczęśliwy - Lobpyn Tseczu Rinpocze | Cytat - Jeszie Tsogjal | Cztery jogi - Dilgo Czientse Rinpocze | Dwa oblicza umysłu - Dzigme Rinpocze | Cytat - Gampopa | Linia dharmy - Künzig Szamar Rinpocze | Dharma, ludzie, kultura - Wywiad z Lamą Ole Nydahlem | Cytat - IX Karmapa Łangczuk Dordże (1555-1603) | Umysł 24 godziny na dobę - Karol Ślęczek | Cytat - Naropa | Otwartość pełna mocy - O symbolice lotosu - Mira Starobrzańska | Stupy tybetańskie - Eva Preschern | Cywilizacja buddyjska w Tybecie - Rafał Kowalczyk | Cytat - Budda | Spotkanie z Hambo Lamą w Buriacji. - Lama Ole Nydahl | Cytat - Guru Rinpocze | Czy księżyc istnieje, gdy nikt na niego nie patrzy? - Jürgen Segerer i Guido Czeija | Splątania - Ralf Bohn | Wspomnienia z Europe Center - Roman Lauš i Klara Laušova-Kazellova | Karmapo witaj w domu - Przemówienie Lamy Ole Nydahla | Dziękuję wam wszystkim z głębi mojego serca - XVII Karmapa Taje Dordże, w Ośrodku Europejskim. | WIADOMOŚCI | New Year 2009 - Andrzej "Zielak" Iwulski | Jestem szczęściarzem - Rozmowa z Jakobem Sintchnigiem | 25 lat buddyzmu we Wrocławiu - Tadeusz Kaźmierski | Tam gdzie mieszkają tęcze - Paulina & Adam & Bartołty Team | Rośniemy na Śląsku | Miejsce wielkich osiągnięć | Gdańsk - Michał Bobrowski | Dharma w krainie Dolce Vita - Kasia Balicka |

 | PODOBNE ARTYKUŁY: