DIAMENTOWA DROGA JEST WEWNĘTRZNYM CZASOPISMEM BUDDYJSKIEGO ZWIĄZKU DIAMENTOWEJ DROGI LINII KARMA KAGYU

Diamentowa Droga -> Nr 43 -> W kręgu buddyjskich kultur Azji Południowo-Wschodniej

-> TU MOŻNA KUPIĆ NAJNOWSZY NUMER DIAMENTOWEJ DROGI

W kręgu buddyjskich kultur Azji Południowo-Wschodniej

Rafał Kowalczyk
_________

Część VIII


Tajlandia i Laos

Kolejnymi zakątkami Azji Południowo-Wschodniej są: buddyjskie królestwo Tajlandii i Laos. Podobnie jak Kambodża, zajmują one ważne miejsce na liście dziedzic-twa kulturowego UNESCO. Od wieków kraje te wabią turystów urokami zabytkowych zespołów miejskich i świątynnych, stanowiskami licznych wykopalisk archeologicznych oraz wyjątkowymi rezerwatami przyrody. Język „thaj” (słowo „thai” oznacza „wolny”), czyli język syjamski, urzędowy we współczesnej Tajlandii, należy do rodziny języków chińsko-tybetańskich. Tajowie i Laotańczycy przywędrowali z południowo-zachodnich Chin, gdzie około VII stulecia stworzyli królestwo zwane Nan-Chao. Gdy Mongołowie podbili Chiny w XIII wieku, państwo to upadło, a ludność ruszyła na południe dolinami Mekongu, Rzeki Czerwonej i Saluinu, osiedlając się wśród miejscowych ludów Monów, Khmerów i Birmańczyków. Przybysze, których kolebki niektórzy historycy upatrują aż na Ałtaju, weszli w kontakt z silniejszymi państwami najpierw buddyjskich Monów - Dvaravati (powstało w II w. n.e.) a potem Sukhotai. Powstały one po upadku potężnego hinduistycznego imperium Śriwidżaja z Jawy i Sumatry, przejmując elementy ich kultury, już od wieków nasyconej wpływami Indii.
Tradycyjnie przyjmuje się, że za króla indyjskiego Asioki buddyzm dotarł na tereny dzisiejszej Tajlandii i Laosu. Jest to bardzo widoczne w zabytkach architektury sprzed XIV w., prawie wyłącznie sakralnej. Tajowie i Laotańczycy, podobnie jak wcześniej Monowie, Khmerzy i Birmańczycy, przejęli od Hindusów i zmodyfikowali pismo oparte na alfabecie stosowanym w Indiach. Według samych Tajów, w 1283 buddyjski król Ram Khamhaeng wynalazł alfabet tajski. Najstarszy pomnik pisma to kamienna stela z jego czasów. Przedtem Tajowie znali ryte w kamieniu inskrypcje Monów i Khmerów oraz pisane na liściach palmowych święte teksty buddyjskie. Współcześni historycy w Laosie wędrówkę plemion tajskich z Chin datują na okres VII – I w. p.n.e., a powstawanie ich wasalnych wobec Khmerów księstw na okres od II w. n.e. Wielkie zjednoczenie księstw i utworzenie przez króla Fa Nguma buddyjskiego królestwa Laosu w Luang Prabang datuje się na rok 1353. Zgodnie z poglądami historyków tajskich, założycielem niepodległego państwa Tajów (zwanego do końca II wojny światowej Syjamem) był w 1350 król Rama Thibodi, który dał początek dynastii zwanej później Ajutia (od nazwy stolicy zniszczonej wraz z dynastią przez najazd birmański w 1767 r.). W roku 1350 Rama Thibodi I założył w dolinie Menamu Ajutthaję, stolicę królestwa, które objęło prawie całe terytorium obecnej Tajlandii oraz znaczną część dzisiejszej Kambodży. To wówczas doszło do pierwszych krwawych najazdów na imperium Khmerów; nadwątliły one chylące się coraz bardziej ku upadkowi państwo kambodżańskie. Rama Thibodi I opracował pierwszy w historii kraju zbiór praw, z których część obowiązuje w Tajlandii do dziś. Stanowią one wypadkową zwyczajów tajskich, indyjskich wzorców prawnych oraz zaleceń płynących z nauki Buddy. Po okresie rozkwitu, w XV wieku nastąpiło osłabienie spowodowane wojnami z Birmą i konfliktami wewnętrznymi. W XVI i XVII stuleciu Tajowie weszli w kontakt z Portugalczykami, Hiszpanami, Holendrami, Anglikami i Francuzami. W 1767 roku podający się za praktykujących buddyzm Birmańczycy zdobyli Ajutthaję, likwidując mieszkańców, a nawet niszcząc świątynie. Przeciwstawił im się jeden z dygnitarzy pokonanego królestwa, Phya Tak, który wyparł najeźdźców z południowej Tajlandii. Wkrótce generał Czao Phya Czakri ogłosił się królem (Rama I) i założył nową dynastię (Czakri), ze stolicą w Bangkoku. Nowa dynastia wspierała buddyzm szkół cejlońskich Therawadinów. Nastąpiło wzmocnienie państwa, ale próby rozszerzenia granic (aneksja sułtanatów malajskich – 1821, zdobycie Wientianu w Laosie – 1828) zostały zahamowane przez rosnące w tym regionie wpływy Europejczyków. Królestwo Syjamu władało okresowo m.in. dzisiejszym Laosem i prowadziło ze zmiennym powodzeniem wojny z władcami Wietnamu, Kambodży i Birmy. Ze stolicy pokonanych uprowadzano mieszkańców – zwłaszcza budowniczych, artystów i kwalifikowanych rzemieślników, dzięki którym rozkwitała potem sztuka w stolicy zwycięzców. Przyczyniało się to do dalszego przenikania się wpływów kulturowych w regionie.

Bardzo istotne okazały się reformy państwa, prowadzone w drugiej połowie XIX stulecia. Kraj uległ modernizacji i swoistej europeizacji. Pierwszy z liderów tych zmian, król Rama IV (Mongkuta), poza wprowadzaniem reform wsławił się m.in. posiadaniem ponad setki dzieci z różnymi żonami i kochankami, ale każdemu ze ślubnych i nieślubnych synów zapewnił wykształcenie w elitarnych liceach angielskich. Jego następca – Chulalongkorn (Rama V) – ufundował pierwszy w kraju uniwersytet świecki, stworzył nowoczesną dyplomację i administrację. Ocalił też niepodległość Tajlandii (ówcześnie Syjamu), co udało się niewielu krajom tamtego regionu, kolonizowanym przez mocarstwa światowe. Zasłynął także ze swojej postawy. Podróżując po Europie z Rzymu do Petersburga pod koniec XIX w. powiedział przekraczając dawną granicę Rzeczpospolitej: „Cieszę się, że jestem w Polsce”. (J. Surdykowski: Kraj wolnych ludzi, National Geographic Traveler, nr 1/2007). Towarzyszący mu oficerowie rosyjscy i austriaccy pobledli. Obecnie Tajlandia jest znanym celem podróży turystycznych i prężnie rozwijającym się gospodarczo państwem, zaliczanym do grupy „azjatyckich tygrysów”. Tajowie borykają się jednak z konfliktami etnicznymi i religijnymi, a największe zagrożenie stanowi dziś islamski terroryzm separatystycznych mniejszości muzułmańskich z południa kraju. Zapoznając się z dziejami Laosu należy pamiętać, że niewielkie państwa zajmujące obecne terytorium kraju wchodziły w skład królestwa Funanu i Czenli, a następnie imperium królestwa Khmerów. Za twórcę państwowości laotańskiej uważa się Fa Nguma, który w XIV w. zjednoczył księstwa laotańskie i w 1353 r. koronował się na króla państwa Lang Czang. Stolicą było miasto Luang Prabang. W państwie Fa Ngumy upowszechnił się buddyzm. W XV w. Lang Czang popadło w konflikt z Wietnamem, a później z birmańskim państwem Awa. W trakcie walk stolicę przeniesiono (ok. 1560 r.) do Wientianu. Państwo laotańskie swe dawne znaczenie odzyskało za panowania Suligna Vongsa (1637–1694). W następnych wiekach terytoria dzisiejszego Laosu dostały się pod protektorat Syjamu, a później władz kolonialnych Francji. Po drugiej wojnie światowej kraj ten uzyskał niepodległość. Niestety w roku 1975 władzę przejęli tam komuniści. Przeprowadzona przez nich kolektywizacja rolnictwa, nacjonalizacja przemysłu, a także centralne planowanie doprowadziły po kilku latach – jak wszędzie na świecie – do destabilizacji gospodarczej. Pomimo zmian Laos znacznie odstaje gospodarczo od Tajlandii i panuje tam do dziś duży niedostatek materialny; jest krajem tzw. Trzeciego Świata.

W XIII wieku tajski król Rama Khamphaeng sprowadził do swego kraju cejlońskich mnichów therawady, żeby uniezależnić się od khmerskich naleciałości i wpływów szkół mahajany. Na przestrzeni dziejów Tajowie i Laotańczycy wypracowali jednak specyficzną formę buddyzmu. Oprócz hinajany do dziś istnieje na tych terenach Wielki Wóz. Obecnie w Tajlandii jest 300 tysięcy mnichów, z czego 30 tysięcy zamieszkuje w prowincjonalnych watach (kompleksach świątynnych). Nadto każdy wat jest otwarty dla wszystkich, nawet nie-buddyjskich podróżnych, dając im zaopatrzenie i sposobność odpoczynku. Najbardziej znaną świątynią Tajlandii jest Wat Phra Keow w Bangkoku. Buddyjska świątynia pełni rolę kaplicy monarszej dynastii Czakri, która od schyłku XVIII w. rządzi krajem. Pierwszy z rodu na tajskim tronie, Rama I, umieścił tu niewielki rozmiarem (60 cm wysokości), ale mający dla Tajów wielkie znaczenie, posąg Szmaragdowego Buddy. Najstarsze informacje o rzeźbie pochodzą z XV stulecia. W następnych wiekach zespół świątynny był przebudowywany. Znany jest też posąg Buddy w świątyni klasztornej Wat Mahathat w Phitsanulok, przedstawiający Buddę medytującego pod drzewem Bodhi. Natomiast najważniejsza świątynia Wat Pra Si Sanpet w Ajuttii, zawierająca dzieła sztuki ze szkoły Sukhotaju, została wybudowana pod koniec XV wieku. W jej wnętrzu ustawiono posąg Buddy o wysokości 15 metrów, pokryty warstwą złota o ciężarze co najmniej 15 kg. Zachowane zabytki architektury świadczą o wysokim kunszcie ich twórców. Są to rozmaite, wywodzące się z Indii, budowle sakralne: świątynie kamienne, murowane i drewniane. Wolnostojące posągi Buddy wykonane są z kamienia lub murowane, a te ustawione w świątyniach – z brązu, często bogato złocone. W Wat U Mong w mieście Chiang Mai znajduje się wyjątkowa i poza tym znana tylko z wykopalisk w Gandharze statua ascetycznego Buddy, którą ufundował w 1371 roku król Ku Na.
Najstarsze zachowane dzieła Monów i Khmerów oraz Birmańczyków mają ponad 1000 lat. Typowe zespoły świątynne tamtejszych buddystów to przestronne wihary z ołtarzami i posągami Buddy, złoconymi relikwiarzami, stupami oraz dzwonnicą. Buduje się też biblioteki, pomieszczenia mieszkalne mnichów i odwiedzających klasztory pielgrzymów. Dawniej obiektów popadających w ruinę z reguły nie remontowano, wznosząc nowe, gdyż takie prace zgodnie z buddyjską tradycją owocują bardzo dobrą karmą fundatorów i budowniczych. W nowszych czasach wznoszono również meczety (gdyż państwo Tajlandii objęło na południu malajską ludność muzułmańską) oraz świątynie konfucjańskie mniejszości chińskiej, napływającej od stuleci. Często spotyka się animistyczne domki lokalnych bóstw opiekuńczych. Zbudowano też pewną liczbę kościołów dla chrześcijan, których wspólnota w dzisiejszej, ponad sześćdziesięciomilionowej, Tajlandii określana jest na około 500 tysięcy. Taki właśnie efekt - dość mierny – przyniosły kilkusetletnie wysiłki europejskich misji. W Tajlandii panuje propagowana od czasów Buddy tolerancja religijna, a w konstytucji zapisano, że król jest „zwolennikiem” wszystkich religii.

Tak jak i w pozostałych krajach buddyjskich, w dawnych czasach czytania i pisania uczyli mnisi w klasztorach. Dopiero wspomniany wcześniej Rama V ufundował pierwsze świeckie uczelnie. W klasztorach nadal odbywają nowicjat chłopcy i młodzieńcy, a często i dorośli, okresowo przywdziewając szaty mnisie, np. w intencji zdrowia rodziców. Uważa się bowiem, że wstąpienie syna do klasztoru przynosi wielką zasługę karmiczną rodzicom, szczególnie matce i innym kobietom z rodziny. W Tajlandii prawo nakazuje urzędom oraz armii, by na czas wstąpienia do klasztoru udzielały mężczyznom urlopu. Zwyczajowo czynią to także firmy prywatne, przy czym taki urlop jest płatny. Post buddyjski trwa tutaj od lipca do października. Także w Laosie zwyczajowo każdy mężczyzna przechodzi przez stan mnisi, a mnisi cieszą się w społeczeństwie wielką estymą. W każdej niemal wiosce znajduje się świątynia i co najmniej nieduży klasztor. Ze świątynią i buddyjskimi zwyczajami wiąże się w zasadzie całe życie publiczne i rodzinne prowincji. Zakończenie drogi życiowej również wiąże się często ze wstąpieniem do klasztoru. Wielu dorosłych Azjatów po wychowaniu dzieci i zaopatrzeniu rodziny decyduje się w wieku 50 czy 60 lat porzucić świeckie życie i rozpocząć intensywny trening medytacji. Niejeden z adeptów potrafi osiągnąć w ciągu kilku lat buddyjskie wyzwolenie, cel medytacji. W Tajlandii na terenach świątyń można spotkać setki stup, w których umieszczone są „mumie” joginów, osiągających stan arhata. Umierali oni wykonując praktyki medytacji, przekazywane w ramach szkoły therawady. Ciała nieżyjących od dziesiątków czy setek lat arhatów można oglądać w przeszklonych gablotach, umieszczonych w centralnych częściach stup. Dzięki skutecznej praktyce znajdują się one wciąż w pozycji medytacyjnej. Tego typu zabytki „buddyjskiej mumifikacji”, podobnie jak miejsca spoczynku tybetańskich mistrzów dharmy, stanowią dziś obiekt badań naukowych. Badacze zadziwieni są stanem zwłok, który zaprzecza prawom biologii.

Wpływ kulturalny i ideologiczny Zachodu jest dziś w Tajlandii przemożny, głównie w kulturze masowej. Proces ten nasila się także w Laosie, gdzie od lat 70’ wraz z większym wpływem Wietnamu zapanował system tzw. demokracji ludowej i towarzyszące mu zjawiska w kulturze. Tożsamość narodowa obu krajów znajduje jednak silny wyraz m.in. w świętach ludowych, związanych głównie z rolnictwem jak: buddyjski nowy rok, festiwal puszczania domowej roboty rakiet dla ubłagania deszczu, zawody latawców itd. Także ceremonię orania pierwszej bruzdy, prastary zwyczaj dworski, praktykuje jeszcze dorocznie – jako bodaj jedyny w świecie – król Tajlandii. Kultura buddyjska w kraju Tajów jest też nieodłącznie związana z tańczonym przy akompaniamencie tradycyjnych instrumentów widowiskowym baletem, tańcem klasycznym w maskach oraz teatrem cieni nang, które wywodzą się z Indii. Popularne są oczywiście w Tajlandii sporty walki z boksem tajskim na czele. Pozycja kobiet na tych terenach była zawsze, podobnie jak w Kambodży, wysoka i nie ustępowała wpływom mężczyzn. Już w średniowieczu chińscy podróżnicy zauważali, że w zasadzie we wszelkich sprawach rządziły tutaj mężczyznami kobiety. Tam, gdzie mąż musiał się namyślić i rozważyć pewne kwestie, a także w transakcjach handlowych, decydujące zdanie miała małżonka. Odnośnie żywego w Tajlandii problemu miłości za pieniądze należy zauważyć, że jest to stary, niemalże starożytny problem, występujący nie tylko w Indochinach. Zajęciem tym para się obecnie około dwóch milionów osób tajskiego pochodzenia. Według socjologów przyczyny zjawiska są różne, włącznie z zamiłowaniem Tajów do wolności seksualnej, pożądaniem uciech i relaksu, kultem miłości, lecz także pędem do konsumpcji i szybkiego zysku.

Wietnam

Wietnamczycy (Wietowie) są narodem w większości praktykującym nauki buddyzmu mahajany. Wspólnota Wietów jeszcze do końca średniowiecza nie obejmowała wszystkich terenów współczesnego Wietnamu. Pomimo silnego oddziaływania buddyzmu chińskiego, Wietowie zawsze czuli silną odrębność od Chin. Zamieszkiwali od wieków delty Mekongu i Rzeki Czerwonej oraz niziny nadmorskie, zajmując się uprawą ryżu, ogrodnictwem, handlem, rzemiosłami artystycznymi. Wioski leżą wzdłuż rzek i kanałów, które są głównymi arteriami komunikacyjnymi. W centrum każdej wsi znajdują się przeważnie dom zebrań, świątynia buddyjska oraz świątynia ducha opiekuńczego wspólnoty wiejskiej. Nie ma jednoznacznego wyjaśnienia etymologii nazwy giao chi. Termin ten stosuje się zazwyczaj w odniesieniu do plemion Viet, praprzodków dzisiejszych Wietnamczyków. Pierwsze wzmianki o nich znajdują w bardzo wczesnych źródłach chińskich (Shang Shu, Han Feizi). Zdaniem uczonych wietnamskich wywodzi się on od terminu giao rong – wodny smok, ponieważ plemiona te oznaczały się tatuażem smoka (do schyłku XIII w. władcy wietnamscy tatuowali sobie wizerunek smoka jako symbol przodka). W II wieku powstało państwo Czampa. Zgodnie z wietnamską tradycją, sami Czamowie przybyli bezpośrednio z Indii, z Dekanu. Królestwo istniało ze zmiennym szczęściem do XVII w. na terenie obecnego środkowego Wietnamu. Znajdowało się pod wpływem kultury indyjskiej. Od początku przenikał na te tereny buddyzm. Powszechne jeszcze przed naszą erą stosowanie narzędzi z żelaza dało wyraźny postęp w rolnictwie. Uprawiano nie tylko drzewa owocowe i ryż wodny, ale również bataty i trzcinę cukrową. Na uwagę zasługuje fakt, że na terenach nizinnych osiągano dwa zbiory ryżu rocznie. To osiągnięcie było rezultatem rozbudowy systemu kanałów nawadniających pola ryżowe oraz tam, chroniących przed wylewami rzek. Brzegi i dno kanałów nawadniających umacniano bambusem. W ten sposób nie ulegały szybkiemu zamuleniu. Tamy wznoszono z ziemi pomieszanej z gliną i kamieniami. Obowiązek dbania o stan kanałów i tam leżał w gestii lokalnych urzędników, którzy zatrudniali do tego ludność w ramach prac na rzecz państwa. W XII i XIII wieku państwo Czampa prowadziło wyniszczające wojny z Khmerami, a ostatecznie konflikt ten wygrał buddyjski władca Dżajawarman VII. Szczyt potęgi Czampy nastąpił za panowania króla Cze Bong Nga (1360–1390), prowadzącego wojny zaborcze z pozostałymi Wietnamczykami, którzy w ramach akcji odwetowych zajęli w XVII wieku cały kraj. Wcześniej, w ciągu wielowiekowego panowania chińskiego, na pozostałych terenach dzisiejszego Wietnamu zaznaczył się silny wpływ kultury chińskiej. Świadczy o tym rozpowszechnienie chińskiego pisma i przenikanie chińskiego buddyzmu. Pomiędzy XVI a XVIII stuleciem do Wietnamu zaczęli przybywać Europejczycy, misjonarze i kupcy. W latach 1883–1884 Francja narzuciła Wietnamowi swój protektorat. Lokalna administracja została całkowicie zlikwidowana. W roku 1887 Wietnam wraz z Kambodżą i (od 1893) Laosem wszedł w skład Indochin Francuskich. Na przełomie XIX i XX wieku, mimo represji, trwała walka wyzwoleńcza. Środowiska wyzwoleńcze skupiały się wokół buddyjskich klasztorów. Potem zaczęli do głosu dochodzić komuniści. Po II wojnie światowej klęska oddziałów francuskich pod Dien Bien Phu w maju 1954 r. zakończyła wojnę o niepodległość. Doszło jednak do podziału kraju, a w latach 1958–1959 w Wietnamie Południowym wznowiła działalność partyzantka komunistyczna „Vietcong”. W 1965 r. wojska amerykańskie włączyły się do walki z siłami komunistycznymi, rozpoczynając Wojnę Wietnamską. Na początku 1975 r., wbrew rozjemczym układom paryskim, wojska komunistyczne rozpoczęły ofensywę, która doprowadziła do zajęcia Sajgonu dnia 30 IV. W następnych miesiącach na południu Wietnamu znacjonalizowano przemysł i banki, przeprowadzono reformę rolną. W latach 1976–1980 władze komunistyczne przesiedliły z wielkich miast na południu kraju do tzw. nowych regionów gospodarczych ponad 1,5 mln osób, uznanych za potencjalnych przeciwników politycznych. Zniszczone zostały także pozostałości kultury buddyjskiej. Prześladowania doprowadziły do masowych ucieczek z Wietnamu drogą morską. Doszło do nieuchronnego kryzysu gospodarczego i konfliktów z Chinami i Kambodżą. Poprawa stosunków z USA dopiero w 1994 doprowadziła do zniesienia embargo na handel z Wietnamem.

Kultura buddyjska dotarła na tereny dzisiejszego Wietnamu już w II wieku n.e. W III wieku znaleźli się tam podróżnicy z Indii, a nawet z Baktrii. Późniejsze dzieje nauki Buddy na tych terenach są związane z ekspansją Chin i wpływami buddyjskich szkół Czan. W zasadzie wszyscy władcy wietnamscy pomiędzy XI a XIII wiekiem sprawowali opiekę nad sangą i często wstępowali do klasztorów. Budowano liczne pagody i świątynie oraz przekładano z języka chińskiego kanon buddyjski. Zaznaczały się także wpływy kambodżańskiej (cejlońskiej) szkoły therawady. Wśród arystokracji buddyjskiej w Azji przez wieki popularne były nauki Buddy przynoszące pomyślność ojczyźnie. Budda przekazał tego typu wyjaśnienia wielokrotnie, a zostały one zarejestrowane m.in. w pismach: Mahaparinirvana-sutra, Avatamsaka-sutra, Suvanaprabhasa-sutra, Bodhisattva-gocaropaya-visayavikurvana-nidreśa-sutra [zob.: Nauka Buddy, Kraków 2004, s. 239–248]. Spotykamy tam proponowany przez Przebudzonego model ustrojowy, panujący niegdyś w starożytnych indyjskich konfederacjach. Zgodnie z nim społeczność powinna często obradować nad sprawami politycznymi dla zabezpieczenia bezpieczeństwa narodowego. Dostęp do debat powinni mieć przedstawiciele wszystkich warstw. Naród winien szanować tradycje i nie zmieniać ich nierozsądnie, a państwo musi bronić sprawiedliwości. Buddyści wietnamscy starali się realizować opisane powyżej zalecenia, przeszczepiając indyjskie metody na własny grunt cywilizacyjny. Niewątpliwie nauki buddyjskie dotyczące reinkarnacji i nieuchronnego rezultatu każdego działania sprzyjały prewencji, której zadaniem było mobilizowanie społeczeństwa i usprawnianie aparatu władzy [zob. m.in.: G. Górski, S. Salomonowicz: Historia ustrojów państw, Warszawa 2001, oraz K. Byrski: Indyjska koncepcja cywilizacyjna, Warszawa-Rzym 1979]. W XV wieku rozpoczęło się przenikanie do Wietnamu konfucjanizmu i taoizmu. Po dziś dzień jednak środowiska buddyjskie są tam bardzo wpływowe. Aktywnie też uczestniczyły we wszystkich walkach narodowo-wyzwoleńczych. Do historii przeszły dzieje zmagań prowadzonych po II wojnie światowej. To buddyści doprowadzili w latach 60. XX wieku do upadku pięciu kolejnych gabinetów, w tym szowinistycznego katolickiego rządu Ngo Dinh Diema, popieranego przez USA. W walce politycznej mnisi stosowali głodówki i dokonywali pokazywanych przez międzynarodowe media samo-spaleń. Pierwszym mnichem, który kazał się oblać benzyną i spalić (1963 r.) był Quang Duc, uznany później za świętego. Później samo-spaleń dokonało w tym samym roku jeszcze 8 mnichów, w tym młoda mniszka Nhat Czi Mai (16 maja 1967 r.). Akty takiej determinacji miały być wymierzone przeciwko łamaniu praw człowieka w Wietnamie. Później jednak zarzucono te metody z uwagi na ich nieskuteczność polityczną. Choć samo-podpalenie z pobudek politycznych było stosowane wielokrotnie w dziejach wielu krajów, należy zauważyć, że nauka Buddy kwestionuje jakikolwiek sens samobójstwa. Jednakże zgodnie z dharmą działania przynoszą skutki zgodnie z nastawieniem i motywacją. Czasami nawet Budda ofiarowywał swoje ciało w szczytnym celu, np. dla ochrony życia innych istot. Sama idea śmierci przez samospalenie uzyskała swoistą popularność w Chinach i Wietnamie począwszy od V wieku [zob. J. Sieradzan: Szaleństwo w religiach świata, Kraków 2007, s.433–434]. Uważano nawet, że jest to jedna z form jogi, za pomocą której można przenieść umysł do czystej krainy Buddy Amitabhy.

Indonezja

Kronikarz Fa-hien, przebywający na indonezyjskiej wyspie Jawa w 418 r. pisał: „W kraju tym kwitnie heretycka wiara bramińska, a o wierze buddyjskiej nie ma tu co mówić. (...)”. Jednakże na podstawie odnalezionych w tej części globu posągów Buddy datuje się obecność nauki Buddy w Indonezji na III wiek n.e. Niewątpliwy rozwój cywilizacji buddyjskiej nastąpił tam w końcu V wieku. W VII wieku Jawa i Sumatra były już ważnymi ośrodkami studiów dharmy. W 664 r. chiński mnich Hui-neng odwiedził jawajski port Ho-ling, gdzie z pomocą jawajskiego tłumacza Inanabhadry dokonał przekładu na chiński język wielu ważnych buddyjskich pism. Przebywający w Indonezji chiński podróżnik I-Tsing pisał natomiast, że większość królów indonezyjskich popierało i praktykowało nauki Buddy. W Indonezji dominowała mahajana obu przekazów: sutr i tantr, a prócz niej rozwijała się hinajanistyczna szkoła sarwastiwady. Największy okres rozwoju mahajaniści przeżyli tam w VIII wieku. Stało się to pod rządami buddyjskiej dynastii Śailendra. W końcu tegoż stulecia nastąpił także rozkwit wadżrajany. Zgodnie z tradycją buddyjską w VIII wieku miał nawet dotrzeć do Indonezji sam Guru Rinpocze. Był on jednym z największych w dziejach nauczycieli buddyjskiej tantry. W VIII wieku miał także przebywać na archipelagu jeden z mahasiddhów indyjskich – Wadżrabodhi – bezpośredni dzierżawca wielu nauk tantrycznych. Wytworzył się tam bardzo silny ośrodek wadżrajany. W XI wieku członkowie rodzin królewskich praktykowali pod kierunkiem Czandrakirtiego. Królowie Balaputra (IX w.) i Marawidżajottungawaran (XI w.) sponsorowali budowę klasztorów i schronisk dla pielgrzymów w kontynentalnych Indiach. W samej Indonezji przetrwały pozostałości buddyjskiego centrum Palembang. Pomiędzy XII a XIV wiekiem funkcjonowały na wyspie Jawa państwa rządzone przez dynastie hinduskie, m.in. Kediri (XII–XIII w.) i Majapahit (XIII–XIV w.). W roku 1293 Jawę usiłowały podbić mongolskie wojska Kubilaja. Aż do XV stulecia powstawały w Indonezji mahajanistyczne inskrypcje, głównie przekazu tantr, świadczące o tym, że król Aditjawarman (połowa XIV w.) praktykował tantrę Kalaczakry. Władca ten uważany był za emanację Kochających Oczu. Odnośnie samej tantry Kalaczakry należy wspomnieć, że była ona praktykowana do XIV wieku także w północnej Birmie, na Półwyspie Malajskim i właśnie w Indonezji. Do dziś zachowały się tam tylko resztki cywilizacji buddyjskiej, o której świadczą pozostałości świątyń, w tym stupy Borobudur, świątynia Sewu z IX w. oraz świątynie Tjandi Kalasan i Tjandi Prambanan. W Indonezji doszło też do synkretyzmu nauki Buddy z sziwaizmem. Tak powstała tamtejsza szkoła agama-Budda (XIII i XIV w.).

Najbardziej znanym zabytkiem architektury buddyjskiej w Indonezji jest słynna stupa-świątynia Borobudur na wyspie Jawa, około 40 km od Yogyakarty. Została zbudowana około IX stulecia przez królów z dynastii Śailendra, którzy po śmierci mieli odradzać się w czystych krainach Buddy. Borobudur przedstawia tantryczną mandalę Buddy Wajroczany. Stanowi ponadto wyobrażenie ścieżki do oświecenia w formie gigantycznej piramidy-mandali. Obiekt położony jest na rozległym wzgórzu i składa się z 9 poziomów. Podstawa budowli ma formę kwadratu (mandali) o boku 112 m. Składa się z pięciu kwadratowych tarasów, wznoszących się stopniami do góry. Na tarasach znajdują się trzy okrągłe platformy. Dzieło wieńczy stupa. Ściany tarasów pokryte zostały płaskorzeźbami przedstawiającymi nieskończoną liczbę buddów i sceny z dżatak. Galerie zawierają 121 płaskorzeźb i 140 posągów. Na samych tarasach umieszczono też 72 mniejsze, dzwonowate, ażurowe stupy z posągami. Zwiedzający piramidę, wspinając się na nią osiąga symbolicznie coraz wyższe poziomy na drodze do oświecenia. Koliste tarasy uzmysławiają też bez-foremność świata oraz pustość (arupaloka i siunjata). Wykreowanie tego kamiennego cuda wymagało wielkich środków materialnych. Ówcześni królowie dokonali wyjątkowego w skali światowej przedsięwzięcia, które świadczy o ich żarliwej praktyce buddyjskiej i sile państwa. Politykę królewską prowadzono zgodnie ze wskazówkami popularnych w Indonezji tantrycznych mistrzów. W ówczesnym świecie buddyjskim znane były nauki dzierżawcy sutr i tantr mahajany, mistrza Nagardżuny. Uważał on, że polityka winna być prowadzona zgodnie z buddyjską etyką, a prawo należy oprzeć na współczuciu. Doradzał także, aby zapewniano opiekę skazanym, ofiarom klęsk żywiołowych i chorób oraz znajdującym się w rejonach wojen i walk. Wskazanym było również, aby Czakrawartin, buddyjski władca, przeciwdziałał skutkom i przyczynom klęsk żywiołowych, a poprzez obniżanie progów, nie-nakładanie nowych i redukcję dotychczasowych opłat, eliminował wysokie podatki. Korzystna dla powodzenia życiowego istot miała być walka z przestępczością. Nagardżuna nauczał władców: „(...) Tak jak uwielbiasz myśleć o tym, co zrobić, aby pomóc samemu sobie, tak też powinieneś pokochać myśli o tym, co należy zrobić, aby pomóc innym”. Koniec buddyzmu na Indonezji nastąpił wraz z islamizacją. W XIV stuleciu nauka Buddy zniknęła z Sumatry. Na początku kolejnego wieku buddyzm zanikł na wyspie Jawa, a w XVI stuleciu w całej Indonezji. Ostatnią buddyjską dynastią był ród Madjapahit. Poza głównymi ośrodkami na Sumatrze i Jawie buddyzm dotarł jeszcze w średniowieczu na Celebes, Borneo i na Filipiny. Dzieje tamtejszych ośrodków nie zostały jeszcze gruntownie zbadane. Do dziś pozostały w Indonezji tylko znikome enklawy buddyjskie, w większości związane z chińską emigracją.

Zakończenie

Dwa i pół tysiąca lat temu talent i wytrwałość Siddharthy Gautamy przyniosły rozpoznanie natury umysłu. Budda, sam wywodzący się z królewskiego rodu Siakjów – plemienia, które kilka pokoleń wcześniej przybyło do Indii z terenów Wschodniej Europy – stał się zgodnie z buddyjską tradycją pierwszym Czakrawartinem, nauczającym o prawdzie (dharma). Moc jego nauk i inspiracji doprowadziła do pojawienia się niespotykanej wcześniej fali kulturowej. Pod wpływem buddyzmu zmieniły się starożytne Indie i Azja. Model ustrojowy i cywilizacyjny eksportowany z ojczyzny Przebudzonego przyjął się i nadal odnosi sukcesy w Azji Południowo-Wschodniej. Nauki płynące z dharmy buddyjskiej odegrały w procesie ewolucji tego modelu wielką rolę. Najwyższy poziom cywilizacji osiągnięto na terenach pod panowaniem buddyjskich władców, nazywanych Czakrawartinami, strzegących nauk umożliwiających poznanie prawdy i osiąganie trwałego szczęścia. W największym średniowiecznym państwie Indochin, w imperium Khmerów (XIII w.), zbudowano wyjątkowe w skali światowej kompleksy świątynno-pałacowe, świadczące o wysokim poziomie techniki budowlanej i architektury oraz największe ówcześnie na naszym globie miasta, zasilane skomplikowanymi systemami kanałów. Wraz z nastaniem panowania buddyjskich władców urzeczywistniano koncepcję państwa opiekującego się poddanymi. O celach politycznych i motywacji Czakrawartinów najlepiej chyba świadczy treść olbrzymiej inskrypcji usadowionej u jednej z bram stolicy Dżajawarmana VII, oznajmiającej: „Miasto Jaśodharapura (Angkor Thom) zaślubione zostało przez króla, aby zrodzić pomyślność wszechświata”. Poza Indiami oddziaływanie kultury hinduskiej ogranicza się dziś do obecności cywilizacji buddyjskiej, cywilizacji dawnych Indii. Pozostałe wpływy induskie stały się w tej części globu zjawiskami marginalnymi. Kultura buddyjska wciąż dominuje na Sri Lance i w opisanych powyżej krajach Azji Południowo-Wschodniej, za wyjątkiem zislamizowanej Indonezji. Gdzieniegdzie też, jak choćby w Wietnamie, doszło do całkiem zgrabnej syntezy kulturowej buddyzmu z innymi naukami mędrców wschodniej filozofii. Konflikty toczone na przestrzeni wieków pomiędzy buddyjskimi państwami i problemy ze skutecznym rozwiązywaniem coraz to nowych zagadnień natury politycznej i ekonomicznej, niewątpliwie nadszarpnęły ich kondycję. Tak czy owak, cywilizacja buddyjska przynosi nadal wielki pożytek jej uczestnikom. Świadczą o tym dzieje wielu azjatyckich państw oraz setki milionów naśladowców nauki Buddy na naszym globie, praktykujących po to, żeby wszystkie czujące istoty były szczęśliwe.

 | W TYM NUMERZE RÓWNIEŻ:

Cieszyć się bogactwem umysłu... - Lama Ole nydahl | Buddyzm na Wschodzie i na Zachodzie - Wywiad z XVII Gjalła Karmapą Taje Dordże | Czy spotkałaś kiedyś dakinie? - Wywiad z Hannah Nydahl | Cytat - Tilopa | Nie wolno wam stać się nudziarzami - Wywiad z Lamą Ole i Caty Hartung | Bodhisattwowie i bodhiczitta - Mipam Rinpocze | Jesteśmy joginami Kagyu - Lama Ole Nydahl | Tara żeńska energia oświecenia - Eduardo Herrera | Cytat - Lama Ole Nydahl | Miłość jak ocean, czyli cztery niezmierzonośći - Wojtek Tracewski | Życie jak kino - Dzongsar Czientse Rinpocze | Jest taki punkt na mapie - Wywiad z Lamą Ole, Caty i Tomkiem | Modlitwa życzeń o długie życie Lamy Ole - Lobpyn Tseczu Rinpocze | Zasady i kanony sztuki tybetańskiej - Ewa Preschern | Niezniszczalna moc dordże - Mira Starobrzańska | Historia Kagyupów w Ladakhu - Svenja Schmitt | W kręgu buddyjskich kultur Azji Południowo-Wschodniej - Rafał Kowalczyk | Doświadczenie to jest to! - Ralph Bohn | Cytat - Lama Ole Nydahl | Tam, gdzie są nasze marzenia | Powiew świeżości w New Delhi - Kerstin Seifert | Wiadomości | Silver Lake Story - Ania Leszyńska | Kraków o piętro wyżej - Karolina Czerwińska | Ośrodek w Zagórzanach - Załoga Zagórzan | Sydney. Tak blisko, choć tak daleko - Ifka Kloessing | Nasli jsme Trojak [Znaleźliśmy Trojak] - Jarek Orzeł & Trojak Team |

 | PODOBNE ARTYKUŁY: